مکر الهی به معنای تدبیر خدا و چاره سازی اوست این چاره سازی گاهی به معنای ازمایش است  برای مومنان و اولیا خدا و گاهی چاره سازی در برابر مکر مکاران است .

در غالب مواردی که در ایات و روایات از مکر الهی سخن به میان امده چاره سازی های خدا در برابر مکر انسان ها مطرح است و در پاره موارد نیز به معنای ازمایش است . مانند : در سوره ال عمران ایه 54 می فرماید :

انها مکر کردند خدا هم مکر کرد و خدا بهترین مکرکنندگان است .

در سوره نمل ایه 5 می فرماید : انها نوعی مکر کردند و ما هم به نوعی مکر کردیم و انها نمی فهمند .

در سوره یونس ایه 21 می فرماید :وقتی پس از مشکلاتی که به مردم رسیده است از رحمت خودمان به انها می چشانیم در ایات ما مکر می کنند . بگو مکر خداوند سریعتر است همانا فرستادگان ما مکرهای شما را می نویسند .

مرحوم علامه طباطبایی (ره) در مورد نسبت دادن مکر و امثال ان به خداوند می گوید :انچه قران به خداوند نسبت می دهد مثل گمراه کردن و خدعه و مکر و کمک کردن در طغیان و مسلط کردن شیطان بر انسان و مانند ان به گونه ای به خداوند منسوب می شوند که مناسب ذات مقدس و پاک او از الودگی ها و نقص ها و زشتی ها باشد (المیزان جلد 1 ص96)

مکر خدا گاهی به صورت مجازات است مانند انجا که می فرماید : انها مکر کردند و ما هم مکر کردیم در حالیکه نمی فهمیدند پس بنگر چگونه بود عاقبت مکر انها ما انها را با قومشان هلاک کردیم .

گاهی مکر خدا به صورت تدبیری است برای خنثی کردن مکر کفار و مشرکین مثل انجا که درسوره انفال ایه 30 می فرماید : انها مکر می کنند و خداوند هم مکر می کنند و خداوند بهترین مکرکنندگان است .

گاهی مکر خدا به معنای امتحان و ازمایش است . راغب در مفردات می نویسد :بعضی گفته اند مهلت دادن خداوند به بندگان و ثروتمند کردن انان یکی از موارد دیگر مکر خدا است  . به همین جهت امیرالمومنین (ع) فرمود : کسی که در دنیا به وسعت و نعمتی برسد و نداند که در مکر الهی است از ناحیه عقلش فریب خورده است .

غفلت از مکر الهی

قران کریم غفلت از مکر خدا را خسران و زیان می بیند و در سوره اعراف ایه 99 می فرماید : ایا انان خود را از مکر الهی در امان می بینند در حالی که هیچکس جز زیانکاران خود را از مکر الهی در امان نمی بینند .وقتی از امیرالمومنین (ع) سوال می شود که بزرگترین گناه چیست؟ ان حضرت می فرماید :غفلت از مکر خدا و یاس و ناامیدی از رحمت خدا (میزان الحکمه جلد 3 ص 462)

و نیز ان حضرت می فرماید :هر کس خود را از مکر الهی در امان ببیند هلاک می شود .

صفوان جمال می گوید : امام صادق (ع) را دیدم که رو به طرف قبله کرده و در ضمن دعا می فرمود :مرا از مکرت ایمن مساز به درستی که جز زیانکاران از مکر تو در امان نیستند . گفتم فدایت شوم چنین چیزی ازغیر شما نشنیده ام . فرمود : همانا از بزرگترین گناهان کبیره یاس و ناامیدی از رحمت خدا و غفلت از مکر الهی است .

ترس اولیا خدا از مکر الهی

پیامبر بزرگوار اسلام (ص) با ان مقام ارزشمندی که داشت خود را از مکر الهی در امان نمی دید . قران در سوره انعام ایه 15 می فرماید :ای پیامبر به انها بگو من می ترسم که در اثر معصیت پروردگار گرفتار عذاب روز بزرگ (قیامت) شوم .

در روایت است که روزی پیامبر (ص) و جبرئیل از ترس خدا گریه می کردند. خداوند به انها وحی کرد چرا گریه می کنید در حالی که من به شما امنیت دادم ؟ انها گفتند چه کسی از مکر تو در امان است؟ انها می ترسیدند همین کلام خداوند که فرمود : من به شما امنیت دادم امتحانی باشد که خداوند برای انها به وجود اورده است (جامع السادات ج 1 ص244)

نیز روایت است که وقتی ابلیس از دستورات الهی نافرمانی کرد جبرئیل و میکائیل گریه کردند خداوند به انها وحی کرد چرا گریه می کنید؟ انها گفتند : خدایا خود را از مکر تو در امان نمی بینیم . خداوند هم فرمود همینطور باشید و خود را از مکر من در امان ندانید . (جامع السادات ج 1 ص244)

وقتی حضرت ابراهیم (ع) را در منجنیق قرار دادند تا در اتش پرتاب کنندفرمود : (حسبی الله) مرا خدا بس است . این ادعای بزرگی بود به همین جهت خداوند جبرئیل را فرستاد تا او را ازمایش کند . جبرئیل به حضرت ابراهیم عرض کرد : ایا حاجتی داری ؟ حضرت ابراهیم (ع) فرمود : اما به تو نیازی ندارم . (جامع السادات ج 1 ص244)